Η Δικτατορία του Προλεταριάτου.


joseph-alois-schumpeter

Joseph Schumpeter

Joseph Schumpeter, Καπιταλισμός, Σοσιαλισμός και Δημοκρατία [έκδοση ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ, 2006, μετάφραση Χρήστου Τσαμπρούνη, σελίδες 285-288].

Τίποτα δεν είναι πιο απατηλό από το προφανές. Τα γεγονότα των προηγούμενων είκοσι, είκοσι πέντε χρόνων μας δίδαξαν να διακρίνουμε το πρόβλημα που κρύβεται πίσω από τον τίτλο αυτού του μέρους. Έως το 1916 η σχέση ανάμεσα σε σοσιαλισμό και δημοκρατία φαινόταν ιδιαίτερα προφανής στους περισσότερους ανθρώπους, πολύ περισσότερο δε στους διαπιστευμένους κήρυκες της σοσιαλιστικής ορθοδοξίας. Μετά δυσκολίας θα αμφισβητούσε κανείς την αξίωση ενός σοσιαλιστή να περιληφθεί στα μέλη της «λέσχης» των δημοκρατών.

Οι ίδιοι οι σοσιαλιστές βεβαίως -με την εξαίρεση λίγων συνδικαλιστών- ισχυρίζονταν επιπλέον ότι ήταν οι μόνοι αληθινοί δημοκράτες, οι αποκλειστικοί προμηθευτές του αυθεντικού προϊόντος, που δεν θα έπρεπε ποτέ να συγχέεται με την αστική απομίμηση.
Δεν τους φαινόταν απλώς φυσιολογική η προσπάθεια να επενδύουν τις αξίες του σοσιαλισμού τους με δημοκρατικές αξίες- διέθεταν επίσης και μια θεωρία που αποδείκνυε, προς ικανοποίηση τους, το γεγονός ότι σοσιαλισμός και δημοκρατία είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, ο ιδιωτικός έλεγχος στα μέσα παραγωγής αποτελεί το θεμέλιο τόσο της ικανότητας της καπιταλιστικής τάξης να εκμεταλλεύεται την εργασία όσο και της ικανότητας της να επιβάλλει τις επιταγές των ταξικών συμφερόντων της στη διαχείριση των πολιτικών ζητημάτων της κοινότητας· κατά συνέπεια η πολιτική εξουσία της καπιταλιστικής της τάξης εμφανίζεται ως μια ειδική εκδοχή της οικονομικής εξουσίας της. Τα συμπεράσματα είναι, αφενός, ότι δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία όσο εξακολουθεί να υπάρχει αυτού του είδους η εξουσία -πολύ απλά, η πολιτική δημοκρατία είναι κατ’ ανάγκην κίβδηλη- και, αφετέρου, ότι η εξάλειψη της εν λόγω εξουσίας θα σημάνει ταυτοχρόνως το τέλος της «εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο» και θα φέρει στο προσκήνιο τη «λαϊκή κυριαρχία».
Το επιχείρημα αυτό είναι βεβαίως κατ’ ουσίαν μαρξικό. Ακριβώς επειδή προκύπτει λογικά -σχεδόν ταυτολογικά- από τους ορισμούς των εννοιών του μαρξικού σχήματος, θα μοιραστεί αναπόφευκτα την τύχη του τελευταίου και συγκεκριμένα τη μοίρα του δόγματος,της «εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο» [Το γεγονός ότι η ατομική και η έλλογη συλλογική εξουσία δεν μπορούν να οριστούν με καθαρά οικονομικούς όρους -όπως ορίζονται στη μαρξική θεωρία των κοινωνικών τάξεων- συνιστά έναν επιπλέον λόγο για τον οποίο το παραπάνω επιχείρημα δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό]. Στη συνέχεια θα δείξω αυτό που εγώ πιστεύω πως θα αποτελούσε μια πιο ρεαλιστική ανάλυση της σχέσης των σοσιαλιστικών ομάδων με το δημοκρατικό δόγμα. Επιθυμούμε όμως και μια πιο ρεαλιστική θεωρία της σχέσης που θα μπορούσε να υπάρξει μεταξύ δημοκρατίας και σοσιαλισμού, που σημαίνει της σχέσης που θα μπορούσε να υπάρξει, πέρα από τις ευχές και τα συνθήματα, ανάμεσα στη σοσιαλιστική κατάσταση όπως την ορίσαμε προηγουμένως και το modus operandi της δημοκρατικής διακυβέρνησης. Για την επίλυση του συγκεκριμένου προβλήματος θα πρέπει πρώτα να εξετάσουμε τη φύση της δημοκρατίας. Υπάρχει, όμως, άλλο ένα σημείο που χρήζει άμεσης διευκρίνισης.
Ο σοσιαλισμός εν τω γίγνεσθαι μπορεί να συνιστά το ίδιο το ιδεώδες της δημοκρατίας. Οι σοσιαλιστές όμως δεν ενδιαφέρονται και τόσο για τον τρόπο με τον οποίο πρόκειται να πραγματοποιηθεί. Οι λέξεις επανάσταση και δικτατορία ξεπηδούν από τα ιερά κείμενα, ενώ αρκετοί σοσιαλιστές της εποχής μας έχουν ακόμη πιο ευθαρσώς παραδεχτεί ότι δεν θα είχαν αντίρρηση να ανοίξουν τις πύλες του σοσιαλιστικού παραδείσου με τη βοήθεια της βίας και της τρομοκρατίας, συμπληρώνοντας άλλα δημοκρατικότερα μέσα προσηλυτισμού. Η θέση του Μαρξ στο εν λόγω ζήτημα θα μπορούσε αναμφίβολα να ερμηνευτεί με τρόπο που θα τον αποκαθιστούσε στα μάτια των οπαδών της δημοκρατίας. Δείξαμε στο πρώτο μέρος τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να συμφιλιωθούν οι απόψεις του περί εξέλιξης και επανάστασης. Επανάσταση δεν σημαίνει αναγκαστικά την προσπάθεια μιας μειονότητας να επιβάλει τη θέληση της σε έναν ατίθασο λαό· θα μπορούσε απλώς να σημαίνει την απομάκρυνση των εμποδίων που βάζουν στο διάβα της λαϊκής θέλησης απαρχαιωμένοι θεσμοί οι οποίοι ελέγχονται από ομάδες που τις συμφέρει η διατήρηση τους. Η δικτατορία του προλεταριάτου θα επιδεχόταν μια παρόμοια ερμηνεία. Προς υποστήριξη των παραπάνω υπενθυμίζω πάλι τη λεκτική διατύπωση από τα σχετικά εδάφια του Κομμουνιστικού Μανιφέστου, όπου ο Μαρξ κάνει λόγο για «βαθμιαία» απόσπαση των πραγμάτων της μπουρζουαζίας και περί εξαφάνισης των ταξικών διακρίσεων στην «πορεία της εξέλιξης» -φράσεις οι οποίες, παρά την έμφαση που δίνεται στη βία, φαίνεται πως υποδηλώνουν μια διαδικασία που θα μπορούσε να ενταχθεί στο νόημα της δημοκρατίας όπως συνήθως το καταλαβαίνουμε.
Οι λόγοι όμως που υποστηρίζουν την εν λόγω ερμηνεία, η οποία υποβιβάζει την περίφημη κοινωνική επανάσταση και την όχι λιγότερο περίφημη δικτατορία σε δημαγωγικά σχήματα λόγου, σκοπός των οποίων είναι η διέγερση της φαντασίας, δεν είναι αρκετά πειστικοί. Πολλοί από τους σοσιαλιστές που υπήρξαν, και αρκετοί από εκείνους που αυτοανακηρύχθηκαν, μαθητές του Μαρξ, είχαν διαφορετική γνώμη. Μπρος στην αυθεντία των αληθινών γραπτών και στους φαρισαίους που θα πρέπει να γνωρίζουν το νόμο καλύτερα από μένα και από την εντύπωση που αποκόμισα από την ανάγνωση των τόμων της Neues Zeit, οφείλω να παραδεχτώ ότι, αν ο Μαρξ ήταν υποχρεωμένος να επιλέξει, θα έθετε το σοσιαλισμό, μάλλον, υπεράνω της τήρησης των δημοκρατικών διαδικασιών.
Σε αυτή την περίπτωση θα διακήρυττε χωρίς αμφιβολία, όπως έκαναν τόσοι μετά από αυτόν, ότι δεν απέκλινε από το αληθινό μονοπάτι της δημοκρατίας, διότι προκειμένου να πραγματοποιηθεί η αληθινή δημοκρατία θα έπρεπε αναγκαστικά να διαλυθούν οι δηλητηριώδεις αναθυμιάσεις του καπιταλισμού. Για τον πιστό όμως της δημοκρατίας η σημασία της τήρησης των δημοκρατικών διαδικασιών αυξάνεται προφανώς στο μέτρο που αυξάνεται και η σημασία του υπό συζήτηση σημείου. Ως εκ τούτου, η τήρηση των δημοκρατικών διαδικασιών θα πρέπει να επιτηρείται με τη μεγαλύτερη φιλοτιμία και προσοχή, εξασφαλίζοντας όλες τις δυνατές εγγυήσεις, στην περίπτωση μιας ριζοσπαστικής κοινωνικής ανασυγκρότησης. Άρα, όποιος προθυμοποιείται να χαλαρώσει την εν λόγω απαίτηση και δέχεται είτε κατ’ ουσίαν αντιδημοκρατικές διαδικασίες είτε κάποια μέθοδο εξασφάλισης τυπικά δημοκρατικών αποφάσεων με αντιδημοκρατικά μέσα, αποδεικνύει ότι αξιολογεί ορισμένα άλλα πράγματα υψηλότερα από ό,τι την ίδια τη δημοκρατία. Ο γνήσιος δημοκράτης θα εκλάβει κάθε ανασυγκρότηση αυτού του είδους ως εξαρχής νοθευμένη, όσο και αν την εγκρίνει για άλλους λόγους. Η προσπάθεια να επιβάλλεις στους ανθρώπους κάτι που υποτίθεται ότι είναι καλό και σπουδαίο αλλά που οι ίδιοι δεν το επιθυμούν -ακόμη και αν τους αρέσει εκ του αποτελέσματος- αποτελεί το σήμα κατατεθέν των αντιδημοκρατικών πεποιθήσεων. Ο σχολαστικός κριτικός θα αποφασίσει αν μπορούν να εξαιρεθούν ορισμένες αντιδημοκρατικές πράξεις, που έχουν ως μοναδικό σκοπό την πραγματοποίηση της αληθινής δημοκρατίας, υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει άλλη επιλογή. Αλλά αυτό, ακόμη και αν γίνει δεκτό, δεν έχει εφαρμογή στην περίπτωση του σοσιαλισμού που, όπως είδαμε, μπορεί να πραγματοποιηθεί με δημοκρατικό τρόπο εφόσον υπάρχει η προσδοκία ότι θα επιτύχει στην πράξη.
Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, είναι προφανές ότι οποιοδήποτε επιχείρημα υποστηρίζει τον παραγκωνισμό της δημοκρατίας κατά τη μεταβατική περίοδο, παρέχει μοναδική δικαιολογία για την αποφυγή ευθυνών γενικότερα. Ένας παρόμοιος διακανονισμός θα μπορούσε να διαρκέσει εκατό χρόνια ή και περισσότερο, ενώ η ηγετική ομάδα που επικράτησε μέσω μιας νικηφόρου επανάστασης διαθέτει τα μέσα για να τον παρατείνει επ’  άπειρον ή να υιοθετήσει τον τύπο της δημοκρατίας χωρίς την ουσία της.

Advertisements
This entry was posted in ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ and tagged . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε! Σχόλια στα σκουπίδια των greeklish διαγράφονται άμεσα.

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s